Oratorium na konstytucję Ziemi

Wystawa Oratorium na rzecz konstytucji Ziemi w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski bada, w jaki sposób sztuka może pomóc nam wyobrazić sobie przyszłość polityczną wykraczającą poza przemoc kolonialną, antropocentryczne myślenie i technokratyczne wizje postępu.

Podobnie jak w Polsce i państwach sąsiednich, w wielu krajach Ameryki Łacińskiej coraz śmielej rewiduje się przemiany ustrojowe i gospodarcze, zainicjowane w latach 80. XX wieku. Stawką tych trwających sporów jest jednak nie tyle rozliczenie przeszłości, co refleksja nad możliwą polityką jutra.

Prace zebrane na wystawie Oratorium na konstytucję Ziemi zachęcają do ćwiczenia wyobraźni, dystansując się od patriarchalnych i technokratycznych wizji modernizacji. Pokazują też, że pomimo geograficznego dystansu oraz kulturowych odmienności, zaangażowani artyści z Ameryki Łacińskiej i Europy Środkowo-Wschodniej poszukują dzisiaj odpowiedzi na podobne pytania. Jak uwolnić się od trwałych form kolonialnej i imperialnej przemocy, które podtrzymują współczesne podziały społeczne i sprzyjają nieograniczonej eksploatacji zasobów? Czy dziedzictwo emancypacyjnych ruchów społecznych i kulturowych z XX wieku można pogodzić z walką o prawa natury?

Tytuł wystawy został zapożyczony z pracy Marcela Expósito, jednego z ponad dwadzieściorga twórców prezentujących swoje dzieła w CSW. Jego Oratorio para una Constitución de la Tierra stanowi partyturę performatywnego działania, skomponowaną między innymi z fragmentów współczesnych konstytucji Ekwadoru, Boliwii, Meksyku i Bhutanu, a także odrzuconego projektu ustawy zasadniczej Chile z 2022 roku. Podobnie jak Expósito, wielu innych zaproszonych twórców i twórczyń czerpie z praktyk pisania – a przede wszystkim: pisania prawa – czyniąc z nich dogodny punkt wyjścia do twórczej parafrazy i spekulacji.

Równie ważną rolę na wystawie odgrywa jednak to, co przed językiem. Oratorium na konstytucję Ziemi pokazuje bowiem na wybranych przykładach przejście od dwudziestowiecznych form sztuki performance, skupionych na człowieku, do współczesnych ujęć performatywności, które w centrum zainteresowania stawiają więcej-niż-ludzi. Nie jest przypadkiem, że wraz z pojawianiem się nowych sposobów myślenia o naturze jako pełnoprawnym podmiocie – a nie wyłącznie biernym przedmiocie ludzkiego działania – sztuka coraz śmielej podkreśla jej sprawczość.

Wystawa prezentuje najnowsze działania twórcze i aktywistyczne obok sztuki z lat 80. czy 90. XX wieku. Nie ma jednak ambicji encyklopedycznych – jest raczej wystawą-esejem. Konfrontuje w skojarzeniowy sposób praktyki z dwóch przeciwległych półkul, w których w równym stopniu – choć w odmienny, zależny od kontekstu sposób – daje znać o sobie troska o dobro całej planety. Ufamy, że dzięki temu ekspozycja pozwoli spojrzeć z nowej perspektywy na problemy, które stają się coraz ważniejsze dla współczesnej kultury w Polsce i innych krajach dawnego bloku wschodniego.