Najświętsza Maryja Panna Królowa Aniołów

Fotografia z około 1897 lub 1898 roku, czyli sprzed przebudowy wieży kościelnej w stylu gotyckim, pokazuje, że w tym czasie go tam nie było, więc został przeniesiony do kościoła dopiero po jego renowacji na muzeum, a być może również do użytku jako funkcjonalna przestrzeń liturgiczna. Rozwój wydarzeń, z końcem wojny i zwycięstwem socjalizmu w Czechosłowacji, jest prawdopodobną przyczyną, dla której kościół pozostał opuszczony. Przynajmniej do 1960 roku dzieło było narażone na działanie warunków atmosferycznych, wilgoci, kurzu i brudu, a ptaki osiadały na jego górnej części, pokrywając ją grubą warstwą odchodów. Nie wiemy, skąd około 1943 roku kościół klarysek pozyskał ten monumentalny obraz, co utrudnia określenie jego autorstwa, pracowni malarskiej czy kręgu. Wiemy jednak, że ze swoimi imponującymi rozmiarami (28,25 m2) stanowi największy znany obraz barokowy na Słowacji. Ikonograficznie jest to rzadki typ – Dzieciątko Jezus z łukiem jako część gęstej treści maryjnej; sugeruje to, że zamawiającym dzieło, jak i miejscem jego przeznaczenia, musiał być klasztor lub kościół pod wezwaniem Królowej Aniołów, albo zakon, którego kult maryjny był istotną częścią jego duchowości. Celem obrazów sakralnych tego typu jest wizualizacja konkretnych treści teologicznych ze wszystkimi cechami ich kanonicznej formy. Ułatwiały to artystom różne podręczniki ikonograficzne z modelami graficznymi, które były szczególnie rozpowszechnione w okresie baroku, lub istniejące już dzieła sztuki. W tym przypadku udało się znaleźć niemal identyczne przedstawienie archanioła Rafaela na obrazie Sebastiana Ricciego (1659–1734).

Struktura kompozycyjna dzieła przedstawia na szczycie Boga Ojca na tronie z Duchem Świętym, a centralnie pod nimi Matkę Bożą z Synem Bożym adorowaną przez chóry anielskie. Chóry anielskie adorujące są hierarchicznie ułożone (łącznie dziewięć, cztery po lewej i pięć po prawej): serafiny, cherubiny, trony, panowania, moce, siły, archaniołowie, księstwa i aniołowie. W lewym dolnym rogu znajduje się archanioł Rafał, pomocnik w potrzebie, ratujący człowieka od upadku, utraty Bożej łaski i sideł diabła. W kierunku centrum unosi się archanioł Gabriel jako strażnik nad opustoszałą kulą ziemską otoczoną wężem, jabłko symbolizuje, że pozostaje ona pod wpływem zła z powodu grzechu pierworodnego. Strzała Jezusa przebija głowę węża, symbolizując ostateczny triumf Syna Bożego nad Szatanem i jego dziełem (drugie przyjście Jezusa na końcu wieków, kiedy wszystko, łącznie ze śmiercią, zostanie Mu ostatecznie poddane). Po prawej stronie archanioł Michał – quis ut Deus / kto jest jak Bóg? – triumfuje nad siłami piekła, wrzucając je do ognia wiecznego. Na tronie w obłokach zasiada Święta Matka, bez skazy, Immaculata jako współpracownica w dziele zbawienia, wybrana przez Boga od wieków, REGINA ANGELORUM, KRÓLOWA ANIOŁÓW.

O renowacji

Przez dziesięciolecia dzieło przechowywano w magazynie Galerii Miasta Bratysława, gdzie jego stan stopniowo się pogarszał. Konieczna była interwencja. Dzięki uzyskaniu wsparcia finansowego z systemu grantowego Ministerstwa Kultury Republiki Słowackiej, mogliśmy przeprowadzić pierwsze trzy etapy renowacji.

W pierwszej fazie ustabilizowaliśmy dzieło poprzez całkowite pokrycie powierzchni, zakrywając nawet warstwę brudu i osadów na jego powierzchni. To papierowe pokrycie zostało nałożone podczas stopniowego rozwijania obrazu, a następnie podczas ponownego zwijania na walec o odpowiedniej średnicy (50 cm). Po tej początkowej stabilizacji byliśmy w stanie bezpiecznie obchodzić się z dziełem i przygotować je do dublowania – naprasowania na nowe płótno. Podczas pierwszej fazy musieliśmy usunąć nieoryginalną warstwę farby z rewersu dzieła. Była ona praktycznie nierozpuszczalna i wraz z różnymi łatami wymagała pracochłonnego mechanicznego usuwania. Przewinęliśmy dzieło i usunęliśmy papierowe pokrycie. Z powierzchni usunęliśmy grubą warstwę ptasich odchodów, która pokrywała głównie dolną część obrazu. Kruche obszary obrazu zostały ponownie pokryte papierowymi osłonami dla bezpiecznej obsługi.

Na tym etapie mogliśmy zauważyć, że podłoże dzieła zostało zszyte z ośmiu pionowych pasów płótna, a szwy były widoczne zarówno na awersie, jak i na rewersie. Dzieło wydawało się być w przeszłości niedbale złożone w sposób, w jaki składa się duży arkusz, być może dla łatwiejszego transportu. Na brzegach zagięć warstwa farby odpadła. Znaczące uszkodzenia powstały również w wyniku nawijania go na cylinder o zbyt małej średnicy, zwłaszcza że składa się z kilku części. Powierzchnia obrazu została w ten sposób mechanicznie zdeformowana, a późniejsze wnikanie wody spowodowało dalsze uszkodzenia. Jednak pomimo lokalnych uszkodzeń mechanicznych, sam obraz był dobrze zachowany. Luminescencja UV i analiza próbek przeprowadzona przez Zakład Chemiczno-Technologiczny Urzędu Zabytków Republiki Słowackiej wykazały, że dzieło było wtórnie przemalowane. Płótno dublujące zostało zszyte z dwóch części. Ręczne naprasowywanie dzieła na zaimpregnowane płótno za pomocą termoplastycznego kleju przeprowadzono w dwóch etapach – najpierw od strony widocznej dla lepszej kontroli procesu, a następnie ponownie od strony rewersu. To nietypowe zadanie wymagało kreatywnego podejścia i znalezienia oryginalnych rozwiązań problemów spowodowanych wymiarami dzieła i ograniczeniami środowiska, w którym przeprowadzono renowację. Trzeci etap polegał na przygotowaniu odpowiedniego blejtramu i dalszych badaniach optycznych dotyczących zachowania zarówno oryginalnych, jak i wtórnych przemalowań lub napraw. Czwarty etap, w 2014 roku, polegał na faktycznej reintegracji dzieła sztuki – usunięciu wtórnych interwencji na warstwie malarskiej oryginału i nowym uszczelnieniu. W ciągu kolejnych trzech sezonów (2015–2017) lokalnie czyściliśmy dzieło z przemalowań olejnych i stosowaliśmy retusze imitacyjne i liniowe technikami akwarelowymi i gwaszowymi. Następnie malowaliśmy powierzchnię werniksem damarowym z dodatkiem bielonego wosku. Na koniec przewieźliśmy zwinięty obraz do kaplicy i dopiero wtedy naciągnęliśmy go na ramę.

Prace kierowała Mgr. art. Barbara Davidson, ArtD. Pierwszy etap wykonali Anna Gregová, akad. mal. i Mgr. Zuzana Jakabová, akad. mal. W drugim etapie dołączyła do nich konserwator Marica Ďuricová, akad. mal. W kolejnych etapach renowację kontynuowali konserwatorzy GMB. Kurator Zbiorów GMB Mgr. Jana Luková współpracowała przy badaniach dzieła, których wyniki stanowią część towarzyszącej dokumentacji konserwatorskiej w archiwum GMB. Badania zebranych próbek zostały opracowane przez Ing. Janę Želinską, PhD., w Zakładzie Chemiczno-Technologicznym Urzędu Zabytków Republiki Słowackiej. Dokumentację fotograficzną wykonał Mgr. art. Peter Homola, a prace stolarskie wykonali Ing. Peter Varga i Ing. Jozef Manco. Należy wyrazić uznanie dla Działu Technicznego GMB i pomocnych osób, nie tylko z personelu GMB, za ich pomoc w obsłudze dzieła.

Franciszkański Zakon Braci Mniejszych udostępnił przestrzeń wystawienniczą i technicznie przystosował ją do instalacji. Instalację nadzorował Ing. arch. Damián Berec, a realizacją kierował Ing. Ján Grega.

GMB i zespół konserwatorski pragną wyrazić szczere podziękowania wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób pomogli w pracach na różnych etapach, a zwłaszcza podczas instalacji, w szczególności Ing. Jánowi Gregowi i jego rodzinie (bez ich metodycznej, efektywnej i materialnej pomocy obrazu by tu nie było), Ing. arch. Damiánowi Berecowi, Marice Ďuricovej, akad. mal., Tomášowi Luptákowi, akad. soch., doc. Vladimírowi Plekancowi, akad. mal., Mgr. art. Annie Nosáľovej oraz naszym kolegom z GMB.