sny o krajobrazie | Schikaneder–Slavíček–Moll i in. | Formy malarstwa pejzażowego symbolizmu i secesji środkowoeuropejskiej

Wystawa Sny o krajobrazie | Schikaneder–Slavíček–Moll i in. | Formy malarstwa pejzażowego symbolizmu i secesji środkowoeuropejskiej koncentruje się na analizie przemian malarstwa pejzażowego w okresie około 1900 roku, kiedy to tradycyjny gatunek stał się uprzywilejowaną przestrzenią psychologizacji i subiektywnego doświadczania. Projekt śledzi, jak malarstwo pejzażowe przestaje być jedynie mimetycznym zapisem rzeczywistości zewnętrznej i stopniowo przekształca się w medium, w którym odbija się stan nowoczesnej introspekcji i uduchowienia.

Szczególną uwagę poświęca się fenomenowi synkretyzmu gatunkowego, w ramach którego w pejzaż włączane są elementy figuralne, które nie pełnią funkcji dekoracyjnego dodatku, ale są nośnikami specyficznej psychologizacji. Sztafaż staje się kluczowym elementem struktury znaczeniowej, a jednocześnie wizualnym katalizatorem projekcji emocjonalnych. Jest to widoczne na przykład u Arnolda Böcklina, Giovanniego Segantiniego lub – w kontekście czeskim – u Antonína Hudečka, Jakuba Schikanedera czy Beneša Knüpfera. W tej konstelacji krajobraz staje się miejscem, gdzie dochodzi do transformacji elementów innych gatunków.

Projekt jednocześnie odzwierciedla ówczesne dyskusje teoretyczne, które poprzedziły sformułowanie dychotomii Worringera. Wystawa dotyka na przykład estetycznych rozważań Hermanna Bahra, który w swoich tekstach o sztuce nowoczesnej akcentował subiektywizację widzenia i naruszenie kategorii akademickich; Juliusa Meier-Graefego, który analizował przemianę percepcji w dziełach nowoczesnych pejzażystów; czy Wilhelma Diltheya, którego koncepcja przeżywania (Erlebnis) i psychologii ekspresywnej zasadniczo wpłynęła na symbolistyczne rozumienie krajobrazu jako nośnika stanów wewnętrznych.

Podobnie odbija się tutaj wpływ środowiska austriackiego, zwłaszcza w ramach tamtejszej krytyki, która podkreślała emocjonalne i metafizyczne cechy motywów naturalnych. Ta teoretyczna warstwa pozwala odczytywać krajobraz nie tylko jako element wizualny, ale jako strukturę psychologiczną, której głębia znaczeniowa rodzi się z napięcia między subiektywną projekcją a obiektywną formą.

Wystawa przedstawia zatem określony segment środkowoeuropejskiego malarstwa pejzażowego, który pozwala spojrzeć, jeszcze przed „lekcją Muncha” ekspresjonistycznego modernizmu, w okres, gdy warstwy psychologiczne zaczynają się dynamicznie przeplatać. Na wystawie, oprócz dzieł z instytucji czeskich, zostaną również zaprezentowane dzieła z kolekcji zagranicznych.

Adam Hnojil