Co spłonie, to przetrwa

Program wystawowy Galerii Entrance na rok 2026 opiera się na ekologicznym rozumieniu lasu jako połączonego organizmu, w którym drzewa, grzyby, gleba i mikroorganizmy tworzą sieć dzielenia się, współpracy i pamięci. Inspiracją jest książka Finding the Mother Tree (2021) kanadyjskiej ekolożki leśnej Suzanne Simard. Wystawa „Co spłonie, to przetrwa” poświęcona jest zaburzeniom ekosystemów leśnych – zwłaszcza w wyniku pożarów, wycinek i kolonizacji krajobrazu, ale także późniejszym możliwościom regeneracji. Wystawione prace poruszają krytyczny stan lasów po pożarach czy innych destrukcyjnych wydarzeniach. Przedstawia zbiorowy projekt skupiony na przemianie krajobrazu leśnego w Czechach, z akcentem na pożar w Parku Narodowym Czeska Szwajcaria z 2022 roku, oraz historie między przeszłą destrukcją a późniejszą trudną odbudową. Lasy w Republice Czeskiej są w zdecydowanej większości pochodzenia antropogenicznego, czyli sztucznego; pierwotne naturalne drzewostany – puszcze – stanowią mniej niż 1% całkowitej powierzchni. Obecny wygląd czeskich lasów jest wynikiem masowej działalności człowieka, która zaczęła w sposób fundamentalny zmieniać krajobraz od średniowiecznej kolonizacji i osiągnęła swój szczyt wraz z wprowadzeniem planowej gospodarki leśnej w XVIII i XIX wieku. Pierwotny skład lasów na naszym terenie tworzyły przede wszystkim lasy mieszane i liściaste. Czyste drzewostany świerkowe występowały naturalnie tylko w wysokich partiach górskich lub na podmokłych torfowiskach. Jednak w celu szybkiej produkcji wysokiej jakości drewna, w XVIII wieku zaczęto na szeroką skalę zakładać lasy gospodarcze o klasach wieku. Pierwotne, różnorodne lasy liściaste zostały zastąpione sztucznie sadzonymi monokulturami iglastymi (głównie świerkiem i sosną), często nawet na nizinach, gdzie te drzewa nie mają naturalnych warunków. Większość czeskich lasów jest więc dziś, w dłuższej perspektywie, „plantacjami drewna”, które z powodu swojego nienaturalnego pochodzenia i niskiej różnorodności gatunkowej gorzej znoszą suszę i klęski kornikowe. Pomimo gospodarowania drzewostanem w sensie bezkompromisowego dostosowania do celów pozyskiwania drewna, nadal spotykamy się z pewną dumną nostalgią w stosunku do „naszych lasów”, które mamy tendencję postrzegać jako bogactwo narodowe i przez pokolenia uważać je za prawdziwe środowisko naturalne. Tapety z fotografiami lasu iglastego po pożarze pokrywające ściany galerii oraz mniejsze formaty oprawionych fotografii ludzkich ingerencji w środowisko leśne to dzieło Tomáša Hrůzy. Tomáš Hrůza mieszka na przemian w Pradze i we wsi Miřenice na południowym zachodzie Czech, gdzie wymagania i potrzeby natury są znacznie bardziej widoczne niż w mieście. Jest jednym z założycieli platformy Fotograf 07 i niezależnego centrum kulturalnego ArtMap. Z Jiřím Zemánkem organizuje pod szyldem Pilgrim – Potulná univerzita přírody program skupiający się na temacie rewizji relacji człowieka z naturą. Interesuje go przede wszystkim poetycka refleksja nad naturą, ale wiele jego dzieł ma również wyraźny podtekst ekologiczny. Oprócz fotografii dokumentalnych, Hrůza jest twórcą dominującej instalacji przestrzennej w postaci drewnianego schronienia z wyciętych suchych drzew i zebranych gałęzi iglastych, daru od Lasów Stołecznych Pragi, w którym można obejrzeć film autora z cyklu We Have Never Been Forest (2023). Ten drewniany obiekt, evocujący leśne schronienie, symbolicznie chroni przed niszczycielskimi siłami żywiołów, a także przed trudnymi rozważaniami na temat ludzkiej gospodarki z naturą. Instalację przestrzenną w przedniej części galerii uzupełniają stare, niedziałające piece na drewno, w których symbolicznie dokłada się do ognia pasmem fotografii na tkaninie. Tutaj, w pozornie niekończącym się kolażu, uchwycono wyrzucone choinki w różnym stadium opadania igieł, niektóre wyglądające bardziej przygnębiająco, inne bardziej wesoło i wciąż zielone – w przypadku tych wciąż pięknych egzemplarzy tym bardziej nasuwa się pytanie, z jaką łatwością, a nawet bezwzględnością konsumujemy nasze zasoby naturalne w celu spełnienia miłej, choć bardzo krótkowzrocznej wobec natury tradycji. Bronislava Bakule Malá to artystka, która w swojej praktyce łączy rzeźbę, malarstwo i grafikę. Przez różnorodne media i tematy, dominujące dla niej jest autentyczne przesłanie wynikające z własnego doświadczania otaczającego świata, synteteza ogólnego i subiektywnego. Pracuje z tematami konkretnymi i abstrakcyjnymi, w których staje się widoczny ukryty porządek lub zmienne zjawiska naturalne. Na wystawie prezentuje trzy obrazy, które tematizują ekstraktywistyczne podejście do bogactwa leśnego. Selekcja (2024), Lasy Republiki Czeskiej (2024) i Pamięć (2024) przedstawiają las w sugestywnie przygnębiającej kolorystyce, w którym zaznaczone są miejsca przeznaczone do wycinki, lub na których widać, że w niedawnym czasie znacząco się przerzedziły w wyniku ingerencji siły ludzkiej. Autorka, która pochodzi z Vysočiny i ma bliski związek z miejscowymi lasami, wielokrotnie spotyka się z masową transformacją krajobrazu swojego dzieciństwa, w którego procesie stopniowo dochodzi do zatarcia wszystkich znanych punktów orientacyjnych i ulubionych miejsc. Lasy w jej przedstawieniach są więc często raczej echem, wspomnieniem o królestwie majestatycznych drzew, które w obecnej formie już nie istnieje. Nowe wielkoformatowe dzieło Susza (2026) jest natomiast przykładem myślenia o kolejnym z niebezpieczeństw, które nieuchronnie zmierzają ku naszym ekosystemom naturalnym. Nonviolence. Forest Research Platform. to projekt badawczy zainicjowany przez niemiecką artystkę Christl Mudrak. Interaktywne procesy w środowisku naturalnym, w które jako współpracownicy zaangażowani są ludzie, a także zwierzęta i rośliny, służą w tym projekcie badawczym do eksploracji autorstwa jako elementu łączącego i komunikacyjnego. W lesie, który został stworzony i jest zarządzany przez człowieka, za pomocą środków artystycznych badane i reflektowane są metody i zasady niestosowania przemocy wobec wszystkich form życia. Projekt opiera się na podstawowej wizji: Wyobraźmy sobie na chwilę, że wszystkie formy życia i substancje w tym miejscu byłyby z ludzkiego punktu widzenia uważane za równoważne – jakie konsekwencje mogłoby to mieć dla naszych działań i sposobów współistnienia? W ciągu tego projektu, rozwijanego od kilku lat na obszarze leśnym niedaleko Berlina, zapraszani są międzynarodowi artyści i artystki, aby na wyznaczonym terenie tworzyli trwałe dzieła oparte na założeniu współistnienia w duchu niestosowania przemocy. Odbywają się tu również regularne wycieczki z przewodnikiem, warsztaty i nieformalne spotkania, a także performance artystyczne, tymczasowe interwencje i wykłady. Wszystkie te wydarzenia oferują publiczności oraz uczestniczącym artystom i artystkom różnorodne perspektywy na tematy stopniowo powstającego wspólnego dzieła. W ramach wystawy „Co spłonie, to przetrwa” projekt prezentowany jest poprzez stronę internetową, którą każdy może przeglądać według własnych zainteresowań i możliwości czasowych. Strona jest jednocześnie archiwum zrealizowanych interwencji artystycznych, okazjonalnym dziennikiem mapującym występowanie i zachowanie zwierząt w zmienianym lesie, czy rozwój pogody, a także tablicą informacyjną o kolejnych planowanych wydarzeniach. Przedstawia zatem ostrożną, optymistyczną wizję możliwego przyszłego zarządzania ekosystemami naturalnymi, z którymi jako społeczeństwo mamy możliwość obcować. Przynosi inspirację do większej troski w zarządzaniu naszym środowiskiem naturalnym, które tyle nam daje, nawet jeśli w danym przypadku fizycznie z niego nie czerpiemy i nie pozyskujemy surowców przemysłowych.