Power Plants

Wystawa Power Plants portugalskiej artystki Beatriz Manteigas wyrasta z krajobrazu, w którym ona mieszka i pracuje, z okolic Albergaria-a-Velha w regionie Aveiro, gdzie monokultura eukaliptusa pokrywa około 80 % terenu, a miejscowi nazywają ją po prostu „lasem”. Przed eukaliptusami rosły tu sosny, ale nikt z dzisiejszych mieszkańców nie pamięta starszego zespołu leśnego. Sercem instalacji są trzy nieme filmy wyświetlane w pętli. Pierwszy pokazuje bogaty gatunkowo las w Quinta das Relvas, gdzie artystka mieszka i pracuje. Drugi przedstawia pobliską plantację eukaliptusów. Trzeci prezentuje „las” paneli słonecznych, czyli „power plants” z tytułu wystawy, który odnosi się do portugalskiego dokumentu rządowego Mapa Verde z czerwca 2026 roku. Wyznacza on obszary przydatne dla elektrowni słonecznych i wiatrowych, a sam tylko w Albergaria-a-Velha proponuje niemal 30 % powierzchni pod projekty solarne. Autorka widzi w tym kolejny rozdział tej samej historii: po sośnie i eukaliptusie przychodzi monokultura metalowych paneli, a „transformacja energetyczna” po cichu zamienia się w „ekspansję energetyczną”. Filmy towarzyszy wybór starszych i nowszych prac w różnych mediach, od ceramiki po rysunek i malarstwo.

Przy wejściu do galerii spotykamy się z niepewnym domkiem z kart wykonanych z porcelany. Praca służy jako metafora układów władzy na świecie: od szeroko zakrojonej eksploatacji zasobów naturalnych i zanieczyszczenia planety po prawa człowieka i prawa przyrody, najważniejsze karty trzyma zaledwie kilku kluczowych graczy. Grają z pokerowymi minami, a krucha stabilność naszego środowiska jest coraz bardziej zaburzana. Sam materiał porcelanowych kart reaguje na swoje otoczenie i w rezultacie się wygina lub pęka.

Tę niestabilność przywołuje także nowa praca z długotrwałej serii termodruków, zapoczątkowanej podczas rezydencji artystycznej w Cycladic Arts (Paros, Grecja, 2023). W tej serii Beatriz powiela słynne rzeźby włoskiego architekta i artysty baroku Gian Lorenza Berniniego techniką, dzięki której te klasyczne symbole zachodniej kultury znikają pod wpływem światła, co symbolizuje nieuniknioną przewagę natury nad kulturą, która zawsze ostatecznie przerasta wszelkie ludzkie dzieła. Kolumnowy kształt jest więc również symbolicznie przesunięty.

Motywem, który wybraliśmy na wystawę, jest Apollo i Dafne (rzeźba stworzona przez Berniniego w latach 1622–1625), scena o silnym ekofeministycznym odczytaniu. Nimfę Dafne ściga Apollo, który chce ją zgwałcić. W rozpaczy nimfa prosi ojca, boga rzeki, o ocalenie, a on zamienia ją w drzewo laurowe. Tutaj, w sercu zachodniej kultury, widzimy silny symbol tendencji ekstraktywistycznych, w których – zdaniem wielu aktywistów i akademików – przyroda jest gwałcona ludzką nienasyceniem. Zarazem, i nie wolno o tym zapominać, zasoby naszej planety nie są rozdzielone równomiernie.

W pierwszej sali galerii widzimy prace powstałe podczas podróży artystki po świecie. Jak wyjaśnia Beatriz, seria After the Storm (Po burzy) powstała w 2016 roku podczas podróży do Mjanmy (dawniej Birmy), zainspirowana zarówno Folwarkiem zwierzęcym George’a Orwella (Orwell służył tam jako oficer policji kolonialnej podczas brytyjskiej okupacji), jak i historią Aung San Suu Kyi, najpierw więźniarki politycznej, potem laureatki Pokojowej Nagrody Nobla, a w końcu radczyni stanu. Na tym stanowisku jej decyzje okazały się wrogie wobec mniejszości w kraju i wobec wolności słowa, co umożliwiło masakry i konflikty wewnętrzne, które ostatecznie doprowadziły w 2021 roku do jej odsunięcia od władzy w wyniku zamachu stanu. Obrazy przedstawiają chmury burzowe i pozostawiają otwarte pytanie, czy burza się przejaśnia, czy nabiera siły. Niedawno z serii usunięto ramy i przerobiono ją nowymi warstwami farby olejnej i pastelu. Tę rewizję zainspirowały wydarzenia w Wenezueli oraz równie sporna Pokojowa Nagroda Nobla dla Coriny Machado. Seria bardzo pośrednio pyta o zasady etyczne naszego społeczeństwa i o to, kto lub jakie instytucje mogą je gwarantować.

Autoportret na Amazonce również odbija niebo, dzięki czemu twarz artystki paradoksalnie staje się niewidoczna. Niemal złoty kolor piasku i jaskrawy błękit na postaci mogą przywodzić na myśl ikonę Madonny, znów zachodni symbol, ale tutaj…