Wystawa dotykowa

SZLAK HAPTYCZNY – AMBIT

WYJMOWANE POWIĘKSZONE OPISY W CZARNYM DRUKU DLA OSÓB SŁABOWIDZĄCYCH

Wprowadzenie do wystawy haptycznej Galeria Narodowa w Pradze posiada liczną kolekcję odlewów dzieł średniowiecznych. Spośród nich wybrano ponad tuzin dzieł, które wyraźnie ilustrują stylową przemianę formy rzeźbiarskiej od czasów romańskich po późny gotyk. Wybór wyraźnie pokazuje, jak na przestrzeni wieków zmieniało się podejście rzeźbiarzy do przedstawiania obrazów religijnych i codziennej rzeczywistości. Wystawiony zbiór przedstawia w kopiach dzieła kamieniarskie i snycerskie. Oryginały niektórych z nich przez wieki pozostawały w miejscach, dla których zostały stworzone. Tak jest na przykład w przypadku portretowych biustów z praskiej Katedry św. Wita czy pięknej Madonny z Pilzna. Inne można dziś spotkać w ekspozycjach galerii.

Wprowadzenie do rzeźby gotyckiej Styl gotycki ma swoje korzenie we Francji i dotarł do nas pośrednio, zwłaszcza przez Nadrenię, w połowie XIII wieku. Rzeźba średniowieczna wczesnego okresu była ściśle związana z architekturą. Posągi umieszczano zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz. Często zdobiły portale i przedsionki, we wnętrzu znajdowały się na konsolach, kolumnach i filarach, uzupełniając dekoracje ołtarzy. Później posągi coraz częściej stosowano również poza architekturą, co wiązało się z przemianą ich formatu i różnorodnością użytych materiałów. Oprócz dzieł kamieniarskich, wykonanych zazwyczaj z opoki czy piaskowca, zachowało się wiele rzeźb w drewnie. Na ziemiach czeskich najczęściej używano drewna lipowego, rzadziej drzew owocowych i iglastych. Rzeźby drewniane, ale także niektóre kamienne rzeźby, były zazwyczaj pokrywane barwną powłoką – polichromią.

Relief wotywny z bazyliki św. Jerzego

Czechy, przed 1228 Odlew: patynowany gips Oryginał: złota opoka, resztki oryginalnej polichromii, część środkowa wys. 88 cm, szer. 57 cm, skrzydła wys. 66 cm, szer. 27 cm

Relief składa się z trzech części, prawdopodobnie wtórnie połączonych w jedną całość. Powierzchnię środkowej płyty wypełnia najważniejsza postać siedzącej Madonny na tronie. Trzyma na kolanach Dzieciątko Jezus przedstawione z profilu i z uniesioną, błogosławiącą prawą ręką. W obu górnych rogach na obłokach unoszą się anioły z kadzielnicami. Kładą koronę na głowę Marii, którą otacza, podobnie jak aniołów, aureola. Wyryty łaciński napis na ramie określa drobne postacie klęczące pod stopniami tronu u stóp Marii. Po lewej stronie z dłońmi złożonymi do modlitwy przedstawiona jest księżna Mlada, siostra księcia Bolesława II. Była opatką pierwszego żeńskiego klasztoru benedyktynów św. Jerzego na Zamku Praskim, który założył jej brat w 973 roku. Po przeciwnej stronie przedstawiona jest modląca się opatka Berta. Na prawym skrzydle klęczy, jak wynika z zachowanego napisu na krawędzi ramy, król Przemysł Otakar I, a na przeciwległym modląca się zakonnica, prawdopodobnie opatka Agnieszka, przyrodnia siostra króla.

Madonna z Prostějova

Mistrz Madonny Michle - warsztat Praga (?), około 1340 Odlew: patynowany gips, głowa Madonny wys. 32 cm Oryginał: drewno lipowe, resztki oryginalnej polichromii, wys. 113,5 cm

Posąg przypisywany jest warsztatowi wybitnego rzeźbiarza działającego w Pradze lub Brnie w drugiej ćwierci XIV wieku. Ze względu na jedno z najbardziej znanych dzieł jest tymczasowo nazywany Mistrzem Madonny Michle. Madonna z Michle jest wystawiona w tutejszej długoterminowej ekspozycji sztuki średniowiecznej. Wystawiona głowa Madonny z Prostějova jest częścią rzeźby stojącej Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus. Maria jest bez korony, welon z tyłu zakrywa jej włosy i nie opada swobodnie na ramiona, ale otacza całą pierś. Charakterystyczne jest szczegółowe, delikatne rzeźbienie na czubku przedzielonych pasm falowanych włosów. Są zwinięte w głębokie fałdy, które otaczają twarz. Delikatny uśmiech ożywia twarz z szeroko otwartymi oczami, krótkim, delikatnie wygiętym nosem i małą brodą.

Madonna franciszkańska

Praga (?), po 1350 Odlew: żywica epoksydowa, polichromia Oryginał: drewno lipowe, późniejsza polichromia, wys. 134 cm

Posąg zdobił krużganki klasztoru franciszkanów w Pilznie. Postać Matki Boskiej jest wysoka, wydłużona, ledwo zauważalnie wygięta i lekko wysuwa się do przodu. Na jej prawym ramieniu nienaturalnie wysoko siedzi dziecko, którego głowa jest prawie na równi z głową Marii. Dzieciątko Jezus jest bez ubrania, a jego biodra zakrywa welon. Przedstawione jest prawie z profilu, a obie jego ręce skierowane są w stronę wyciągniętej lewej ręki Marii. Symbolem najwyższej władzy przyszłego nieograniczonego władcy jest kula, którą Zbawiciel trzyma w lewej ręce. Głębokie zamyślenie i pewna sztywność są przerywane przez żywy gest rąk dziecka. Twarz Marii oprawiają skomplikowanie splecione pasma długich włosów, a głowę bez korony pokrywa welon. Dolna prosta szata jest przykryta płaszczem spiętym na piersiach klamrą. Prawy róg płaszcza, zarzucony na ramię, tworzy kilka ostro rzeźbionych fałd, które zakłócają inaczej płynny rytm szaty.

Petr Parléř

Warsztat św. Wita, 1378 - 1379 Odlew: żywica epoksydowa, patynowana Oryginał: piaskowiec, 63 x 60 cm

O szacunku, jakim cieszyła się praca architekta Katedry św. Wita, świadczy włączenie jego podobizny do galerii portretowej członków rodziny królewskiej w triforium katedry św. Wita. Triforium to galeria w grubości muru kościoła typu katedralnego, otwarta na wnętrze i umieszczona pod oknami i nad arkadami w chórze i w nawie głównej. Jak zaświadcza napis nad popiersiem w triforium, Karol IV wezwał dwudziestotrzyletniego Petra Parléřa do Pragi i w 1356 roku mianował go budowniczym katedry św. Wita. Na portrecie ma owalną twarz z lekko zapadniętymi policzkami, wysokie, łukowate czoło i rzadkie, krótko przycięte włosy zaczesane za uszami. Spojrzenie oczu bez podkreślonych powiek wskazuje na głębokie zamyślenie. Wąsy pod wąskim, regularnym nosem przechodzą w krótką brodę na niewyraźnym podbródku. Wywinięty brzeg kołnierza tworzy naturalny, miseczkowaty fałd pod szyją. Na piersi dobrze zachował się znak mistrza: kątownik kamieniarski na tarczy.

Karol IV

Warsztat św. Wita, 1375 - 1378 Odlew: żywica epoksydowa, patynowana Oryginał: piaskowiec, 58 x 59 cm

Karol IV był często przedstawiany w XIV wieku. Z jego wizerunkiem spotykamy się w malarstwie ściennym, tablicowym i książkowym, w mozaikach, złotnictwie, na pieczęciach i monetach. Portret Karola IV z triforium katedry św. Wita, podobnie jak inne popiersia portretowe, został wykonany w naturalnej wielkości, polichromowany i uzupełniony herbem. Portrety członków rodziny królewskiej są ułożone w ścisłej hierarchii. W najbardziej zaszczytnym miejscu pośrodku umieszczono popiersie Karola IV. Król ma tutaj duże, szeroko rozstawione oczy. Górna powieka jest podkreślona dwiema mocnymi liniami, dolna jest prawie prosta. Lekko uchylone usta pod mocnym, krótkim nosem otacza plastycznie podkreślony wąs i bródka. Włosy zakrywają po bokach długie, szerokie wstęgi zakończone frędzlami. Nakładają się na podniesiony brzeg kołnierza. Są pozostałością mitry – liturgicznego nakrycia głowy.

Anna Świdnicka

Warsztat św. Wita, 1375 - 1378 Odlew: patynowany gips Oryginał: piaskowiec, 55 x 53 cm

Czternastoletnia księżniczka Anna, córka księcia Henryka ze Świdnicy, została 27 maja 1353 roku trzecią żoną trzydziestosiedmioletniego wówczas Karola IV. Dwa miesiące później została koronowana w Pradze na królową Czech, a 9 lutego 1354 roku w Akwizgranie na królową rzymską. Portret Anny Świdnickiej należy do najurokliwszych biustów triforium. Owalną twarz na smukłej szyi z wysokim, szerokim czołem otaczają długie, naturalne pasma włosów, które swobodnie opadają na ramiona. Delikatny uśmiech, radosne oczy, mały, wąski nos i mała broda przypominają wdzięk Madonn nadchodzącego pięknego stylu. Życie Anny Świdnickiej zakończyło się przedwcześnie. Zmarła rok po urodzeniu syna Wacława (urodzonego 26 lutego 1361), długo wyczekiwanego dziedzica tronu.

Konsola z psem i kotem

Warsztat św. Wita, 1370 - 1380 Odlew: patynowany gips Oryginał: piaskowiec, 42 x 73 cm

Architekturę gotycką uzupełniały także fantazyjne motywy zwierzęce i groteskowe. Na zewnętrznym triforium katedry św. Wita pod konsolami znajdują się drobne reliefy zwierząt: lwicy z młodymi, niedźwiedzia, konia, jednorożca, orła, kota, głowy kury; na wewnętrznym triforium maska męska i walczący kot z psem. Przedstawienie kota w średniowieczu wiąże się zarówno z pozytywnym, jak i negatywnym znaczeniem. Pies jest obrazem wierności, ale także zazdrości i gniewu. Na reliefie z katedry św. Wita po lewej stronie przedstawiony jest kot zagrożony z prawej strony przez atakującego psa z wyszczerzonymi zębami. Jest wygięty w łuk. Prawą przednią łapę ma złamaną, a lewa w obronie opiera się o głowę psa. Tylne łapy są zaparte o ciało napastnika. Relief kota i psa, który reprodukujemy na następnej stronie, jest przykładem dzieła, w którym rzeźbiarz wyraził swój zmysł dla...