Propaganda. Teatr władzy we wczesnej nowożytności

Papież przemieniony w Antychrysta, władca występujący jako zwycięzca z dziejów starożytnych, wódz wojskowy czczony jako zbawca wiary, wróg przedstawiony jako okrutny potwór. Wczesny nowożytność stworzyła niezwykle skuteczny zbiór obrazów, historii i symboli, których celem nie było jedynie informowanie. Miały one zdobyć zwolenników, umocnić posłuszeństwo, usprawiedliwić wojnę i przekonać publiczność, że właśnie przedstawiana interpretacja społeczeństwa i świata jest tą właściwą.

Słowo propaganda dziś zazwyczaj wywołuje skojarzenia z kłamstwem, manipulacją i reżimami totalitarnymi. Jednak jego pochodzenie jest mniej groźne. Pochodzi od łacińskiego propagare, czyli szerzyć lub rozmnażać, a nowożytna historia tego terminu jest związana z papieską Kongregacją Rozkrzewiania Wiary (Sacra Congregatio de Propaganda Fide) założoną w 1622 roku.

Negatywne znaczenie zyskało znacznie później. Jeśli chcemy zrozumieć wczesną nowożytność, musimy więc na chwilę odłożyć doświadczenie XX wieku. Propaganda bowiem nie musi być nieprawdziwa. Jej istota polega raczej na intencji – wybiera fakty, nadaje im określone znaczenie i stara się wpływać na postawy i działania publiczności. Wiadomość o zwycięskiej bitwie mogła zawierać prawdziwe dane, a mimo to zataić własne straty, podkreślić Boże błogosławieństwo i przedstawić władcę jako jedynego obrońcę kraju. To samo wydarzenie przeciwnik zinterpretowałby zupełnie inaczej. Propaganda nie oferowała świata do bezstronnej oceny; prowadziła widza do pożądanego wniosku.

Odwiedzający zobaczą, jak obraz, słowo i uroczysty spektakl – od książek, druków i obrazów po uroczystości teatralne – przekształciły się w skuteczne środki perswazji. Wystawa nie tylko opowiada historię tego, co ludzie widzieli w przeszłości, ale także dlaczego mieli to widzieć właśnie w ten sposób. Przy każdym dziele możemy zapytać – kto je stworzył i zapłacił, komu było przeznaczone, jakie emocje miało wywołać, co podkreśla, a co ukrywa? Takie pytania przywracają obrazom ich pierwotną pilność. Pokazują, że portret, medal, ulotka, uroczysta procesja, przedstawienie teatralne czy fajerwerki nie były jedynie ozdobą historii politycznej. Pomagały kształtować historię.