Bernhard Leitner

„Moje prace to instrumenty służące do tworzenia i zmieniania przestrzeni za pomocą dźwięku. Pozwalają one i warunkują określone ruchy dźwiękowe, określony sposób definiowania przestrzeni. Tak jak dla konwencjonalnego instrumentu dźwiękowego pisze się różne utwory, tak dla każdego instrumentu DŹWIĘK: PRZESTRZEŃ można tworzyć różne programy przestrzenne i dźwiękowe.” (Bernhard Leitner, Nowy Jork 1977)

Od ponad pięciu dekad Bernhard Leitner poświęca się idei rzeźbiarskiego kształtowania i formowania przestrzeni dźwiękiem – jego ruchem, częstotliwością, barwą i głośnością. Już od 1969 roku, po przeprowadzce z Wiednia do Nowego Jorku, gdzie miał mieszkać do 1982 roku, zapisywał pierwsze teoretyczne rozważania na temat rzeźb dźwiękowych w rysunkach i notatkach. To tutaj wykształcony architekt, którego myślenie jest pod wpływem zarówno Nowej Muzyki, jak i tańca klasycznego i współczesnego oraz sztuk wizualnych, zaczął postrzegać dźwięk jako materiał budowlany.

Na swojej dużej wystawie indywidualnej SOUNDSPACESCULPTURE Bernhard Leitner prezentuje nową, wielkoformatową pracę, którą stworzył specjalnie na tę okazję, w kontekście kilku wybranych dzieł. Wystawa oferuje tym samym możliwość zapoznania się z twórczością artystyczną Leitnera i najważniejszymi pytaniami badawczymi oraz percepcji jego rzeźbiarskich architektur dźwiękowych lub dźwiękowych rysunków przestrzennych nie tylko akustycznie, ale holistycznie i fizycznie. Jako pionier Sound Art, Leitner trwale wpłynął na kolejne pokolenia artystów. Ta wystawa obejmuje szeroki zakres, od wczesnych badań teoretycznych w szkicach, fotografiach i grafikach, poprzez znaczące prace na temat idei „słuchania ciałem”, aż po nowe dzieło stworzone dla Secession – Kostka wody / Fale ścienne (2026). Leżąca u podstaw dzieła idea może być powiązana z zaprojektowanym już w 1969 roku Sześcianem dźwiękowym – wówczas czysto teoretycznym modelem sześcianu wyposażonego w wiele głośników. Już w tych wczesnych rysunkach Leitner szkicował możliwości przestrzennej organizacji dźwięku. Wiele z wówczas sformułowanych idei – linie dźwiękowe, poziome i pionowe, wahadłowe, wyginające się, prowadzące ruchy dźwiękowe – stanowi do dziś słownik, który artysta ciągle rozwija.

W Kostce wody precyzyjnie choreograficzne dźwięki wody przemierzają system głośników przymocowany do węży PVC w monumentalnym sześcianie przestrzennym. W tej 48-kanałowej kompozycji dźwiękowo-przestrzennej krótkie i długie linie i fale są rysowane w przestrzeni w zmiennych rytmach. Geometrycznym kształtem sześcianu Leitner reaguje na architektoniczną siatkę przestrzeni wystawienniczej, która jednakowo strukturyzuje podłogę z lastryko, szklany sufit i kasetonowe drzwi. Nad centralnym świetlikiem, wzdłuż linii brzegowej, zainstalowanych jest osiem głośników, za pomocą których tworzona jest jednorodna pozioma powierzchnia akustyczna, która z kolei jest przecinana przez pionową oś dźwiękową od szklanego sufitu do podłogi przed Kostką wody.

Prezentowana w Secession Leżanka dźwiękowa (kompozycja dźwiękowo-przestrzenna z 1975 roku, realizacja rzeźbiarska 2022) przenosi słuchanie bezpośrednio na i do odpoczywającego ciała, przez które wędrują dźwięki dwóch głośników. Ta praca bezpośrednio uświadamia, że dźwięk słyszymy nie tylko uszami, ale całym ciałem – tutaj jest to płynny ruch między źródłem dźwięku w obszarze klatki piersiowej a w obszarze stopy, zjawisko, które artysta nazywa „słuchaniem ciałem”. W Pulsującej ciszy 2 (2026) trzy zestawy po dwie równolegle wiszące metalowe płyty są wyposażone w głośnik; z nich emitowane są niskie częstotliwości (75-84-92 Hertz), które są niesłyszalne lub ledwo słyszalne z zewnątrz, a ich basowe wibracje wytwarzają wibracje, które przy przechodzeniu są odbierane jako pulsująca przestrzeń. W Promieniach dźwiękowych (2026) promienie dźwiękowe wychodzące ze środka talerzy parabolicznych są odbijane przez metalowe płyty (reflektory) i ostatecznie są postrzegalne jako „obrazy akustyczne” na ścianach, gdzie nie ma źródła dźwięku. Leitner zaprojektował interwencję artystyczną dla przestrzeni Fryzu Beethovena (1902) Gustava Klimta, która działa podobnie. Z zainstalowanego tutaj talerza parabolicznego cztery ostre promienie dźwiękowe są rzucane na sufit i do pomieszczenia.

Do swoich prac Leitner wykorzystuje rozwijającą się przez dziesięciolecia bibliotekę dźwięków. Obejmuje ona szumy, mowę i nagrania instrumentów akustycznych, które są cyfrowo przetwarzane. Jego prace nie dążą do zdystansowanej obserwacji, ale wymagają fizycznej obecności. Dźwięk otacza ciało tak samo, jak je przenika. Tym samym zasadniczo kwestionuje się znajome rozdzielenie wnętrza i zewnętrza; pytanie, gdzie kończy się ciało, a zaczyna przestrzeń, pozostaje celowo otwarte. Sztuka Leitnera zaprasza więc do rozumienia architektury i rzeźby nie jako statycznej formy, lecz jako zmiennego układu, który kształtuje się na nowo z każdym ruchem ciała i każdym zdarzeniem dźwiękowym. Lub jak artysta opisuje to w rozmowie z kuratorką Jeanette Pacher:

„Kiedy w latach 1972/73 prowadziłem pierwsze badania z ciałem, stało się dla mnie jasne, że jest to znacznie bardziej złożone, gdy mówi się o przestrzeni akustycznej. To wykracza daleko poza fizyczne pojęcie obliczania sali koncertowej. Jest to elementarne doświadczenie, które ciągle mamy, ale nie zawsze jesteśmy go świadomi. Tam zaczyna się cała tajemniczość i cudowność przestrzeni i akustyki: gdy patrzy się na nie nie tylko fizycznie, ale w całej złożoności.”