Júlia

Wernisaż: 1. 7. 2026, 18.00 Kurator: Miro Kleban Czas trwania wystawy: 2. 7. 2026 – 4. 10. 2026 Sala C, Hlavná 27, Koszyce

Historia Júlii Bartuszovej, z domu Némethovej (1904, Okoč – 1990, Štúrovo), należy do tych rzadkich losów, w których twórczość artystyczna nie staje się zawodem ani świadomym wyborem życiowym, lecz naturalnym zwieńczeniem życiowego doświadczenia. Malować zaczęła dopiero po siedemdziesiątym roku życia, kiedy od swoich dzieci otrzymała farby olejne. Pozornie niepozorne wydarzenie stało się impulsem do powstania obszernego dzieła malarskiego, które dziś stanowi unikatowy wkład w słowacką sztukę naiwną drugiej połowy XX wieku.

Júlia nie była wykształconą malarką. Nie znała akademickich zasad kompozycji ani ówczesnych teorii artystycznych. Jej twórczość nie wynikała z potrzeby wejścia w świat sztuki, lecz z potrzeby opowiadania. Sama wielokrotnie podkreślała, że z każdym obrazem wiąże się konkretne wspomnienie, wydarzenie lub przeżycie. Obrazy oznaczały dla niej samodzielne wizualne rozdziały osobistej historii. W tym sensie jej twórczość można rozumieć jako malarską autobiografię, w której indywidualna pamięć przekształca się w zbiorowe doświadczenie pokolenia dorastającego na wsi na początku XX wieku.

Jej sceny przedstawiają wiejskie podwórza, zwierzęta gospodarskie, wesela, uroczystości rodzinne, lasy, stawy czy wspomnienia z dzieciństwa. Przy bliższym spojrzeniu nie jest to jednak prosta dokumentacja rzeczywistości. Júlia Bartuszová nie maluje tego, co widzi, ale to, co pamięta. Czas w jej obrazach nie rozwija się liniowo. Poszczególne wydarzenia powracają jako intensywne wewnętrzne obrazy. Perspektywa podporządkowuje się narracji, skala przedmiotów ważności emocjonalnej, a kompozycja logice wspomnień. Właśnie dlatego jej obrazy przekraczają ramy tradycyjnie pojmowanego malarstwa naiwnego. Obok spontaniczności i bezpośredniości ludowego wyrazu artystycznego znajdujemy w nich również szczególną oniryczność i poetycką transformację rzeczywistości. Świat codzienności nabiera charakteru wewnętrznego teatru, w którym rzeczywistość przeplata się z wyobraźnią, pamięcią i pragnieniem. W tym względzie jej twórczość można postrzegać jako niezwykłe przenikanie się sztuki naiwnej i osobliwej formy realizmu magicznego.

Wyjątkową wartość dla interpretacji jej twórczości stanowią zachowane materiały pisemne i scenariusz filmu dokumentalnego „Maľované sny”. W tekstach wielokrotnie pojawia się motyw malowania jako formy wyzwolenia. „Obrazki zaczęły mi służyć jako środek opowiadania” – wspomina autorka. Malowanie stało się dla niej sposobem na ponowne przeżycie dzieciństwa naznaczonego wczesną utratą matki, wspomnień z wydarzeń wojennych, życia rodzinnego oraz środowiska południowej Słowacji. Jej obrazy nie mogą zatem być oderwane od opowiadania. Powstają jako wizualne odpowiedniki wspomnień i rozwijają się podobnie jak ludowe opowiadanie – asocjacyjnie, epizodycznie i bez potrzeby chronologicznej precyzji.

Osobną warstwę wystawy tworzy związek Júlii Bartuszovej z jej synem, akademickim rzeźbiarzem Jurajem Bartuszem (1933 – 2025), jedną z najważniejszych postaci słowackiej sztuki powojennej i kluczową postacią koszyckiej sceny artystycznej. Na pierwszy rzut oka są to dwa sprzeczne światy artystyczne. Podczas gdy Juraj Bartusz kształtował język sztuki konceptualnej, akcji, eksperymentu i analitycznego myślenia o przestrzeni i materii, jego matka tworzyła intuicyjne obrazy oparte na osobistym doświadczeniu i pamięci. Przy głębszym spojrzeniu można jednak znaleźć między nimi wspólną podstawę: przekonanie, że sztuka nie jest dekoracją świata, lecz sposobem jego poznawania i rejestrowania. Oboje znajdowali w twórczości narzędzie egzystencjalnej wypowiedzi, choć posługiwali się diametralnie różnymi środkami artystycznymi.

W tym kontekście nasuwa się również paralela z Julią Warhol, matką Andy’ego Warhola. Ona również weszła do historii sztuki przede wszystkim poprzez związek ze swoim synem, ale jednocześnie zachowała własną tożsamość twórczą. Podobieństwo nie polega na stylu ani ambicjach artystycznych, lecz na zdolności do przetworzenia codziennych doświadczeń w autentyczny wyraz artystyczny.

Wystawa we Wschodniosłowackiej Galerii nie przedstawia Júlii Bartuszovej jako „matki wybitnego artysty”, lecz jako…