Kosmos, przestrzeń, czas

Wernisaż: 4. 6. 2026, 18.00 Kurator: Miro Kleban Czas trwania wystawy: 5. 6. 2026 – 13. 9. 2026 Sieň Q, Hlavná 27, Košice

Kosmos jako nieskończona przestrzeń możliwości, przestrzeń jako podstawowa kategoria istnienia i czas jako niewidzialna wielkość determinująca rytm życia i przemijania – trzy pojęcia, które od początków cywilizacji kształtowały ludzkie myślenie, wyobraźnię i potrzebę zrozumienia świata. Wystawa Kosmos, przestrzeń, czas tematycznie łączy dzieła sztuki przeważnie z drugiej połowy XX wieku, śledząc, jak fascynacja wszechświatem, energią, ruchem, wiedzą naukową czy metafizyczną transcendencją, przenikała do języka wizualnego sztuki nowoczesnej i współczesnej. Projekt nawiązuje jednocześnie do stałej ekspozycji Východoslovenskej galérie Komédia ducha, w której człowiek znajduje się jako istota miotana między racjonalnością a egzystencjalną niepewnością.

Odkrycia nowoczesnej fizyki, Einsteinowska teoria względności, rozwój astronomii, kosmologii czy psychoanalizy otworzyły nowe wyobrażenia o rzeczywistości, w której czas przestaje być liniowy, a przestrzeń przestaje być ściśle zdefiniowanym tłem ludzkiej egzystencji. Sztuka reagowała na te zmiany nie tylko formalnie, ale i filozoficznie. Kosmos stał się metaforą nieskończoności, ale i ludzkiej samotności, przestrzeń przekształciła się w pole relacji i energii, czas zaczął być rozumiany jako proces, ślad, ruch lub przemijanie. Wystawa prezentuje te tendencje poprzez malarstwo, rysunek, grafikę i rzeźbę. W poszczególnych dziełach pojawiają się systemy geometryczne, wyobrażone mapy wszechświata, abstrakcyjne przestrzenie, rytmy optyczne, organiczne struktury czy wizualizacje energii i ruchu.

Jedną z najważniejszych postaci prezentowanych na wystawie jest Rudolf Sikora, którego twórczość należy do szczytów sztuki konceptualnej na Słowacji. Sikora już od końca lat 60. XX wieku podejmował kwestie ekologiczne, kosmologiczne i egzystencjalne. Jego dzieła takie jak Biela diera – čierna diera, Čas…priestor X, Kolobeh života, Dráha mojej kométy czy cykle Môj vesmír i Pozemšťan przedstawiają człowieka jako nieznaczną część wszechświata, poruszającą się między narodzinami a przemijaniem, koncentracją i rozpadem energii. Sikora wykorzystuje język diagramów, znaków naukowych, schematów matematycznych i interwencji tekstowych. Podobnie Stano Filko stworzył osobliwy system kosmologiczny, w którym sztuka łączy się z metafizyką, duchowością i wizją transcendentnej przestrzeni. Dzieła takie jak Realita kozmu, 4. dimenzia – Kozmológia Modrá čakra, Mapy vesmíru czy Pomník kozmu odwołują się do dążenia Filka do stworzenia uniwersalnego modelu świata opartego na energiach duchowych, symbolice kolorów i kategoriach świadomości. „Kosmos” Filka to nie tylko przestrzeń fizyczna, ale przede wszystkim przestrzeń wyzwalająca, jednocześnie mentalna i duchowa. Ważną pozycję na wystawie zajmuje również twórczość Juraja Bartusza i Marii Bartuszovej, którzy choć posługiwali się odmiennym językiem wizualnym, oboje zasadniczo reflektowali kategorie czasu, przestrzeni i procesów naturalnych. Juraj Bartusz w swoich rysunkach akcji i rzeźbach badał dynamikę ruchu, energię gestycznej interwencji i czasowość aktu twórczego. Maria Bartuszová podchodziła do przestrzeni bardziej organicznie i introspektywnie. Jej biomorficzne obiekty, często powstające w wyniku procesów formowania gipsu i grawitacji materii, przypominają zarodki, struktury komórkowe lub kosmiczne struktury. Jej dzieła to ciche medytacje nad wzrostem, narodzinami, dotykiem i kruchością życia. Przestrzeń u Bartuszovej nie jest geometryczną konstrukcją, ale żywym organizmem, czas w jej dziełach objawia się jako proces transformacji materii.

Wystawa pokazuje jednocześnie, że fascynacja kosmosem nie była jedynie przywilejem sztuki konceptualnej. W szerszym kontekście socjalistycznej Czechosłowacji wszechświat stanowił także symbol ucieczki z ideologicznie kontrolowanej rzeczywistości. Era podboju kosmosu, wspierana propagandą postępu naukowo-technicznego, w sztuce często przekształcała się w metaforę wolności, nieskończoności i wyobraźni. Przestrzeń kosmiczna pozwalała myśleć poza granicami codziennej rzeczywistości i poza granicami systemu politycznego.

Szczególnym rozdziałem są tendencje geometryczne i konstruktywistyczne, w których przestrzeń i czas stają się przedmiotem analitycznego badania. Milan Dobeš za pomocą reliefów optycznych i obracających się struktur bada wizualne postrzeganie ruchu, światła i przestrzeni. Jego dzieła wykorzystują efekt kinetyczny i zmieniające się postrzeganie widza, aktywując w ten sposób sam proces widzenia. Podobnie Štefan Belohradský wykorzystuje zasady matematyki, cybernetyki i praw fizycznych. Jego Kresba kyvadlom czy obiekty rzeźbiarskie stanowią próbę wizualizacji niewidzialnych sił działających w przestrzeni. Zasady matematyczne i racjonalizujące pojawiają się zaskakująco również w twórczości Jána Mathégo czy Lýdii Jergušovej Vydarenej i odzwierciedlają ludzką potrzebę nazywania i systematyzowania świata za pomocą liczb, znaków i modeli. Dotychczas mało znany, ale niezwykły artysta Pavel Maňka, poruszający się na pograniczu abstrakcji geometrycznej, konstruktywizmu i wizjonerskiej wyobraźni, był jednym z pionierów tendencji abstrakcyjno-geometrycznych na Słowacji już od lat 60. XX wieku. Mimo to przez długie dziesięciolecia pozostawał na marginesie oficjalnego obiegu artystycznego i większość życia tworzył w odosobnieniu swojego atelier w Bratysławie. Oprócz zainteresowania konstrukcją, geometrią i przestrzenią, przez całe życie fascynowało go latanie, kosmos i wyobrażenie „nieziemskich” wymiarów rzeczywistości. Dzieła Antona Jasuscha z okresu międzywojennego – Beh života, Prameň života, Kompozícia czy Zánik / Smrť planéty – przedstawiają unikalne wizje kosmicznego i duchowego wszechświata, w którym ekspresyjna wyobraźnia przeplata się z filozoficzną refleksją nad istnieniem. Jasusch już w latach 20. XX wieku tworzył monumentalne metafory narodzin, przemijania i cykliczności życia. Jego dzieła jakby zapowiadały późniejsze tendencje kosmologiczne sztuki słowackiej.

Wystawa Kosmos, przestrzeń, czas nie tworzy linearnej historii sztuki, ale raczej sieć relacji między różnymi strategiami artystycznymi, pytaniami filozoficznymi i wizualnymi wyobrażeniami świata oraz potrzebami jego racjonalizacji w kontekście historii nowoczesnej. Kosmos staje się tu metaforą nieskończoności i chaosu, przestrzeń jest miejscem relacji, ruchu i energii, czas reprezentuje ciągłą transformację, proces narodzin i przemijania. W ostatecznym rozrachunku chodzi o refleksję nad jednym z najstarszych ludzkich pragnień zrozumienia świata, w którym istniejemy, i znalezienia swojego miejsca w nieskończonej przestrzeni czasu i wszechświata.

Wystawiający autorzy: Blažej Baláž, Juraj Bartusz, Maria Bartuszová, Štefan Belohradský, Milan Bočkay, Karol Csakó, Milan Dobeš, Orest Dubay, Alexander Eckerdt, Svetlana Fialová, Stano Filko, Daniel Fischer, František Gajdoš, Tibor Gáll, Jozef Jankovič, Anton Jasusch, Lýdia Jergušová Vydarená, Eugen Krón, Pavel Maňka, Michal Machciník, Ján Mathé, Milan Paštéka, Peter Roller, Jozef Sabol, Rastislav Sedlačík, Rudolf Sikora, Boris Sirka, Július Szabó, Adam Szentpétery, Ivan Štubňa, Miloš Urbásek, Boris Vaitovič, František Veselý

Współpracujące organizacje: Galéria Jána Koniarka, Múzeum vila ateliér Mathé, Nuba Gallery, Stredoslovenská galéria