Rudolf Sikora: Za i Przeciw

Wybitny słowacki artysta Rudolf Sikora obchodzi w kwietniu 2026 roku jubileusz życia. Rozmiar jego twórczości od dawna jest „ZA” osiemdziesiątką, ale swoją energią i radykalizmem stoi „PRZECIWKO” niej. Tytuł retrospektywy Za i Przeciw rozpoczyna więc dialektyczną grę: autor z nadejściem magicznej granicy ósmej dekady jednocześnie zgadza się i nie zgadza. Jest to dla niego charakterystyczne – prowadzi dialog, zadaje pytania, kwestionuje odpowiedzi i konfrontuje się zarówno ze sobą, jak i z mocą i bezsilnością świata, z polityką, ekologią czy nauką.

Na scenę wszedł pod koniec lat sześćdziesiątych. Już cykl Topografie (1969–1970) czy akcja Z miasta ven (Z miasta precz) (1970) nawiązują do międzynarodowego nadejścia sztuki konceptualnej: subiektywne przeżycie ustępuje miejsca precyzyjnemu sformułowaniu i dzieleniu się ideą. Na Sikorę silnie wpłynęły rozważania kosmologiczne o czasie i przestrzeni oraz studium Granice wzrostu (1972), ostrzegające przed kryzysem ekologicznym. Jako jeden z pierwszych artystów środkowoeuropejskich akcentował tematy środowiskowe w planetarnej perspektywie odpowiedzialności. Jego buntowniczą sygnaturą stał się Wykrzyknik (1974/1975) – symbol ostrzeżenia oraz artystycznego i życiowego radykalizmu artysty.

Od połowy lat siedemdziesiątych pole semantyczne jego dzieł – zwłaszcza w fotografii i kolażu – wypełniają znaki narodzin *, życia → i śmierci †. Ich egzystencjalna dynamika odnosi się do sił wszechświata i natury. Tematy takie jak czarne dziury czy zasada antropiczna przechodzą subiektywną metaforę i łączą zewnętrzny kosmos z wewnętrznym (np. Konstelacja głowy, 1984–1985). Jednocześnie nasilają się wątpliwości i poszukiwanie wewnętrznego kompasu w nadchodzącej erze postmodernistycznej i postfaktualnej. Wymowna jest seria Nie! Nie! Áno? (Nie! Nie! Tak?) (1980): zdolność powiedzenia „nie” zapobiega zatarciu tożsamości.

Postmodernistyczny zwrot lat osiemdziesiątych wprowadza do twórczości Sikory zainteresowanie malarstwem z przeniesieniem na obiekt, instalację czy cyfrowe wydruki. Od początku XXI wieku dodaje się refleksja nad historycznymi neoawangardami, zwłaszcza rosyjskim konstruktywizmem i dziełem Kazimira Malewicza w jego politycznym i społecznym kontekście. Na wystawie reprezentowane są również rysunki z dziennika – złożony repertuar krzyży, przekreślonych swastyk i komunistycznych gwiazd, uzupełniony osobistymi notatkami i autorskimi wypowiedziami. Intymny poziom przeplata się tutaj z tematami politycznymi, społecznymi i ekologicznymi; los planety pozostaje trwale „na stole”.

Część tych rysunków funkcjonuje jako baza danych pomysłów do tworzenia monumentalnych dzieł, część autor reprodukuje i rozpowszechnia dalej. Wiele jego prac celowo przypomina plakaty polityczne i przejmuje mimikrę monumentalnej propagandy – nieprzypadkowo były one również rozpowszechniane podczas protestów (2024/2025) przeciwko obecnemu słowackiemu rządowi. Ziemski aktywista Sikora jednak nie broni konkretnej ideologii; podąża za bezosobowymi, altruistycznymi ideami i rozwija dziedzictwo neoawangardy w jej wierze w połączenie sztuki i życia.

Wystawa, będąca częścią projektu Network Valoch 80, nawiązuje do długotrwałych przyjaznych więzi między słowacką sceną artystyczną a brneńskim artystą, kuratorem i kolekcjonerem Jiřím Valochem.